III Xornadas sobre o Paleolítico do noroeste

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Cova Eirós é unha cavidade situada no lugar de Cancelo, no concello de Triacastela (Lugo, Galicia). Sitúase a 850 m.s.n.m. e a uns 25 metros sobre o regato de Bezcas, dominando visualmente todo o pequeno val de Cancelo. A súa localización, entre a vertente cantábrica e atlántica, convértea nun lugar estratéxico para a mobilidade dos grupos de homininos no Noroeste peninsular, feito que pode explicar a longa recorrencia das ocupacións deste espazo dende hai máis de 50.000 anos. A importancia de Cova Eirós radica en que é a única cavidade do NW con evidencias de ocupación de Homo neanderthalensis e Homo sapiens, aportando novos datos sobre o proceso de transición entre o Paleolítico medio e superior na Península Ibérica. O estudo da súa secuencia permite comparar, de primeira man, os modos de vida de ámbalas dúas especies. Nos niveis 3 e 4 da súa secuencia atopamos os restos das ocupacións dos derradeiros neandertais que ocuparon Cova Eirós. O seu estudo permítenos coñecer como era a súa tecnoloxía, o uso do lume e que estratexias de subsistencia aplicaban estes grupos que poboaron as montañas luguesas. Ademais, o rexistro arqueolóxico permítenos reconstruír as condicións paleoambientais, a fauna que poboaba estes lares e as variacións de temperatura que definían as diferentes etapas do último período glacial. A datación desta camada, en torno ós 42.000 anos de antigüidade, sitúa a estes pequenos grupos coma un dos últimos poboadores neandertais da rexión cantábrico, o que a sitúa no debate sobre o proceso de transición e de suplantación polos novos grupos de Homo sapiens chegados de Europa. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Os traballos acometidos durante os anos 1997 a 2008 na Cueva de El Esquilleu intégranse nunha dinámica de traballo emprendida dentro do ámbito cantábrico (con exemplos como a Cueva de Covalejos, a Cueva de El Pendo, Axlor, etc.) que ten como prioridade a caracterización paleoecolóxica durante o Plistoceno medio final e superior como marco para a comprensión da actividade humana do pasado. A posta en marcha do proxecto “Ecología y subsistencia de las primeras poblaciones humanas del centro de la Región Cantábrica” impulsou a creación de distintos equipos de investigación que traballaron de forma paralela e complementaria en problemas diferenciados da nosa rexión. Os traballos acometidos durante todo este tempo estiveron dirixidos fundamentalmente á documentación da secuencia estratigráfica de toda a ocupación. A pesar das dificultades no desenvolvemento dunha sondaxe escalonada e a existencia de alteracións (bioturbacións) nos niveis superiores, a espectacular estratigrafía, próximas ós 5 metros de potencia, permitiu documentar un modelo de ocupación humana funcionalmente cambiante ao longo do tempo. O valor do estudo diacrónico comparativo constitúe un modelo de análise, referente para a posta en valor de escavacións como a que presentamos: dimensións limitadas (sondaxes) pero con estratigrafías moi potentes. Esta estratexia permitirá no futuro acometer escavacións abertas nas que o rexistro espacial cobrará un valor renovado. Aínda que inicialmente os rexistros de El Esquilleu auguraban un modelo de ocupación ben ordenado cronoloxicamente e cunha clara coherencia industrial, a depuración nos sistemas de datación nos últimos anos permitiu afinar a interpretación da secuencia, abrindo incluso a porta a unha ocupación sapiens nos niveis superiores nun contexto de continuidade tecnoindustrial bastante sorprendente. Esta aportación pretende realizar unha síntese e unha posta ao día dos traballos realizados, así coma os obxectivos que se propuxeron para o futuro. Entre eles, cabe destacar a re-datación de toda a secuencia obtida mediante novos procedementos de análise, o estudo das cadeas operativas dende unha óptica renovada e o análise dos modelos de captación de cuarcitas e rochas silíceas ao longo da prolongada ocupación humana, incluído o estudo da presencia de ADN a nivel sedimentario e o seu contraste con rexistros tecnolóxicos e arqueozoolóxicos. Na actualidade os traballos céntranse tanto na revisión dos cambios tecnoculturais explorando novas metodoloxías, como na definición dun marco xeoarqueolóxico para precisar e ordenar o desenvolvemento histórico e funcional da ocupación. Así, a secuencia foi integrada nun proxecto ERC Quina World liderado polo investigador Guillaume Guerin, e acometéronse estudos en relación ao recoñecemento dos modelos de ocupación a través do estudo das materias primas líticas. Pese a ser conscientes de que a secuencia aínda ten un enorme potencial informativo, estamos seguros de que esta sondaxe tan limitada en extensión permitiu xa, a día de hoxe, aportar datos fundamentais para o coñecemento do poboamento setentrional durante o Plistoceno superior final, a nivel rexional e incluso peninsular. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Tradicionalmente, as rexións interiores da Península Ibérica, dominadas pola chamada Meseta Central, foron consideradas marxinais nos procesos de poboamento humano e evolución cultural durante boa parte do Paleolítico recente. A escaseza de evidencias arqueolóxicas e paleoantropolóxicas, especialmente durante amplos períodos da última glaciación (c. 124.000 - 11.700 calBP) xustificou interpretacións centradas na escasa ocupación das rexións mesetarias por parte de sociedades neandertais, ou na despoboación de ditas rexións durante boa parte do Paleolítico superior, practicamente ata o comezo da retirada dos xeos durante o Magdalenense. Na última década puxéronse en marcha varios proxectos de investigación encamiñados a poñer a proba os modelos interpretativos tradicionais sobre o poboamento humano no interior peninsular durante o final do Paleolítico medio e os inicios do superior. Entre eles, o proxecto interdisciplinar e colaborativo MULTIPALEOIBERIA ven aportando numerosos datos que permiten explorar novas hipóteses sobre a desaparición dos neandertais e a primeira chegada de humanos modernos ao interior da Península Ibérica. Nesta conferencia presentamos os últimos resultados obtidos en dito proxecto, que inclúen relevantes datos xeoarqueolóxicos, cronométricos, paleoambientais e culturais, así como a localización de novos xacementos. Todo iso permítenos comezar a debuxar unha nova imaxe sobre os factores implicados na desaparición dos neandertais no interior peninsular e, especialmente, sobre o contexto ecolóxico e cultural do primeiro poboamento de humanos modernos en dito territorio. É neste último ámbito onde se propoñen os cambios máis substanciais con respecto ás ideas asumidas tradicionalmente, pois cada vez resulta máis claro que os cazadores-colleitadores que se asentaron no norte da península dende hai uns 42.000 anos non agardaron ao final do Último Máximo Glacial (c. 19.000 calBP) para protagonizar o poboamento efectivo do interior peninsular. Aínda que sigue existindo un período de polo menos 10.000 anos no que non temos documentadas evidencias de poboamento humano en ningunha rexión da meseta ibérica dende a desaparición dos neandertais, a día de hoxe podemos afirmar que existiron asentamentos nalgunhas rexións do centro peninsular dende hai polo menos 30.000 anos, e que algúns deles producíronse durante os momentos de maior rigor climático da última glaciación. Cos datos actuais, parece evidente que nin a variabilidade ecolóxica das altas e frías terras da meseta, nin unha potencial persistencia tardía de grupos de neandertais en ditas rexións, foron factores decisivos que impediron un poboamento efectivo de humanos modernos nesta macrorrexión peninsular. Malia que aínda persisten numerosas incógnitas sobre estes e outros procesos asociados, e polo tanto a discusión científica non so é posible senón necesaria, a imaxe que temos actualmente do poboamento humano do interior peninsular durante o final do Paleolítico medio e o inicio do superior está baseada en evidencias moito máis sólidas que as dispoñibles hai tan so cinco anos. Isto permite ser optimistas en canto a avances de aínda maior impacto nun futuro próximo. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Ao longo da historia asumiuse que o comportamento gráfico, tradicionalmente denominado arte, é unha conducta específica da nosa especie. A información actual demostra que existen evidencias en momentos anteriores á presenza de Homo sapiens en Asia, África e Europa. As primeiras evidencias documentadas en Europa remóntanse ao Early Stone Age e ao Paleolítico medio inicial, incluso antes da época das tradicións tecnolóxicas “clásicas” dos neandertais e o Paleolítico medio. Coas poboacións neandertais, o número de soportes mobles con gráficas aumenta progresivamente, e aparecen as primeiras evidencias de arte rupestre en espazos profundos. Os temas son non figurativos, e a variedade nos patróns lineais aumenta gradualmente, coa repetición, organización e estruturación das formas. Estas representacións amosan ritmo, orde e xerarquía compositiva. As técnicas empregadas son o gravado para a arte moble e o debuxo para a arte rupestre. A arte rupestre confirma que os grupos neandertais tamén acadaron un novo fito simbólico na transcendencia social e perdurabilidade dos sistemas de comunicación gráfica. Estes resultados e as conclusións que deles se derivan rachan coa idea tradicional de que a arte moble e rupestre é exclusivo dos humanos anatomicamente modernos. E sobre todo, abren a posibilidade de explorar e comprender a arte rupestre dun xeito diferente. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Con pedras nos temos defendido, cazado, fabricado outros instrumentos, servíronnos para golpear, machucar, cortar, moer, con elas e por elas alcanzamos diversas etapas de desenvolvemento. Con pedra se fai chispa para acender o lume nos fogares ou disparar pistolas, fusiles e arcabuces. Con trillos armados de pedras nos temos servido para separar o gran da palla. De sílice son as pedras que empregamos, por elas nos movemos, con elas xestionamos o noso entorno, delas están feitas as nosas casas, rúas e prazas. De sílice son os circuítos do ordenador que emprego para escribir estas liñas e que xunto con outros compoñentes de diferentes partes do mundo me permiten escribir este resumo. A comunicación que realizamos no curso de verán “III Xornadas sobre Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo” permitirá entender como as neandertais adquirían, mobilizaban e xestionaban as súas materias primas, en particular as pedras coas que confeccionaban os artefactos líticos que hoxe atopamos nos xacementos arqueolóxico. Para elo, mostramos o estado da investigación actual en Europa occidental e os datos derivados do xacemento de Troisdorf-Ravensberg, en Alemaña e dos vales do Deva e do Cares (Cantabria e Asturias). Así mesmo, mostraremos as ferramentas metodolóxicas máis empregadas e tamén algunhas das máis recentes propostas xeoarqueolóxicas que nos permiten coñecer a economía articulada en torno ás rochas no pasado. Isto permitiranos non so detectar a procedencia das materias primas líticas empregadas (de onde viñan), tamén como se obtiñan e como se xestionaban en diferentes entornas e distintas cronoloxías. Ademais, adentarémonos en cuestións máis amplas como a xestión medioambiental, a xestión de recursos, os patróns de mobilidade ou as formas de vida e hábitat das neandertais que poboaron Europa hai máis de 40.000 anos. Coa finalidade de achegar ao público unha disciplina extremadamente técnica (como é a xeoarqueoloxía do material pétreo) e de propoñer reflexións coas que entendernos na actualidade, manteremos un diálogo co presente acerca da xestión das materias primas nas sociedades globalizadas. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Os neandertais son un liñaxe humano que vai aparecer hai uns 400.000 anos e que van ocupar toda Europa e en algúns momentos ata Próximo Oriente e Asia Central. Ao mesmo tempo no continente africano outro linaxe humano, Homo sapiens, extendeuse por todo o continente africano dende hai uns 300.000 anos, segundo revelan os últimos achados realizados no xacemento de Jebel Irhoud no oeste de Marrocos. Durante este período ambas especies van desenvolver a súa cultura material: Paleolítico medio en Europa e Middle Stone Age (MSA) en África. O MSA é un período cronocultural moi significativo dende unha perspectiva evolutiva xa que, ademais de estar asociado coa orixe do Homo sapiens, este período documenta cambios significativos no comportamento humano. As poboacións de cazadores-colleitadores do MSA practicaban unha economía de busca de alimento, eran cazadores competentes e comezaron a empregar de xeito eficiente e sistemático os recursos acuáticos (mariños, peces de auga doce e mamíferos mariños). Outros cambios significativos inclúen a elaboración dunha maior dependencia de recursos simbólicos e tecnoloxías complexas. Por exemplo, os primeiros símbolos coñecidos en forma de pigmentos incisos sombreados e a tecnoloxía en óso datan de 100.000 anos. En contextos de idade similar, tense recuperado contas de cunha para a fabricación de elementos decorativos en Marrocos e Sudáfrica. En todo o continente africano e ao longo do tempo, o MSA exhibe un alto grado de variabilidade nos tipos de ferramentas de pedra que se fabricaron e empregaron. Os arqueólogos empregan esta variabilidade para definir varios tecnocomplexos dentro do MSA que inclúen, entre outros, o “Ateriense”, “Howiesons Poort”, “Still Bay” e “Lupemban”. As ferramentas líticas caracterízanse pola produción de lascas, de puntas e de láminas empregando técnicas de explotación dos núcleos por métodos estandarizados e xerarquizados (tipo Levallois). O significado, a utilidade e a persistencia dos símbolos e as tecnoloxías complexas dependen das convencións sociais e confiren vantaxes en contextos que involucran redes sociais complexas de longa distancia. Se ben moitos destes primeiros achados vinculados á modernidade do comportamento ata agora restrinxíronse xeograficamente, o conxunto combinado de evidencia xenética, fósil e arqueolóxica propón unha orixe africana multirrexional para o Homo sapiens no transcurso do MSA. Durante esta conferencia revisaremos os comportamentos humanos durante o MSA no continente africano e nos focalizaremos máis precisamente en que está a pasar no norte de África (Magreb), onde atopamos comportamentos culturais e formas de vida moi similares á de algúns xacementos europeos, sobre todo do sur de Europa e, especialmente, do sur da Península Ibérica. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Aparentemente, o primeiro sitio escavado en Portugal en traer á luz vestixios atribuíbeis ós neandertais foi a Gruta da Furninha, en 1879-1880. Aínda así, a pesar de ter comezado a investigación hai case século e medio, o investimento no coñecemento sobre estas poboacións foi sempre moi reducido, resultando nun cadro cheo de baleiros. Dende logo, a información estivo moi dispersa no espazo e no tempo. Xeograficamente, a maioría ven de covas e terrazas localizados na cunca do Texo e na faixa costeira, á mesma latitude. Fora dela, e de sur cara norte, coñécense sitios dispersos no Algarve, Alentejo, Serra da Arrábida, Serra d´Aire e na cunca do río Douro, cuxa natureza (recollida en superficie vs escavación arqueolóxica), calidade, dimensión e detalle dos estudos son moi variábeis. Neste aspecto, tal vez o que máis destaque sexa a insuficiente cantidade de datacións, cuxa procedencia na súa maioría se refire a un pequeno grupo de sitios con proxectos de longa duración, como a Gruta da Oliveira, a Lapa do Picareiro e a Gruta da Figueira Brava. Dentro destas datacións existen algunhas que, por cuestións postdeposicionais, son problemáticas, máis que as restantes conseguen, normalmente, clarificar. Nos restantes sitios, as datacións ou son inexistentes ou en pouca cantidade e, ás veces, contraditorias, apuntando cara períodos nos que os neandertais xa non ocupaban o territorio, con desvíos moi significativos, ou con distancias temporais ás veces de decenas de miles de anos entre un sitio e outro. Ou sexa, en moitos casos, é imposíbel establecer con precisión as ocupacións co seu encadre paleoambiental, nin crear modelos detallados, continuos e fiábeis. A información dispoñíbel parece apuntar, en primeiro lugar, a que as primeiras ocupacións teñan ocorrido hai 190 mil anos, durante a transición do MIS 7 para o MIS 6 e perdurado por 150 mil anos, ata hai 40 mil anos, cando foron substituídos por grupos de humanos modernos. Dende o punto de vista artefactual, ao longo de toda esta diacronía parece verificarse unha insignificante variabilidade tecnotipolóxica, cuxas causas e patróns aínda están por desentrañar. Aínda así, parecer ser posible identificar algunhas características. A materia prima tende a ser case sempre local e, cando non o é, xorde bastante curada. A estratexia de redución é predominantemente simple, discoide e Levallois para as lascas, en todas as materias primas. As láminas son raras e as puntas pouco frecuentes, excepto as pseudo-Levallois que abundan debido á alta frecuencia de redución discoide. O índice de retoque tende a ser baixo, principalmente nos conxuntos de cuarcita, e aumenta claramente no sílex. As artistas das lascas presentan frecuentemente marcas de uso e micro denticulados, aínda que faltan estudos detallados de traceoloxía. Dado que moitos sitios son ao aire libre e co material recollido en superficie, o número de sitios con fauna é reducido, cando esta aparece tende a ser en grandes cantidades e reveladora dun amplo espectro con cérvidos, équidos, megafauna (rinoceronte, elefante e hipopótamo), máis tamén animais de pequeno porte coma o coello ou a tartaruga. Paralelamente, parece evidente que polo menos algúns dos sitios costeiros centráronse na exploración dos recursos mariños, demostrado directamente polos propios vestixios destes, e indirectamente pola traceoloxía. En resumo, o que parece estar claro é que os resultados da verdadeira calidade para a comprensión dos neandertais no territorio portugués provén de proxectos de longa duración, multidisciplinares e ben financiados. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. As investigacións arqueolóxicas no macizo do Garraf (litoral central catalán, Barcelona, NE Península Ibérica) puxeron ao descuberto unha serie de xacementos arqueolóxicos que se estenden fundamentalmente entre os estadios isotópicos MIS 6 e MIS 2, momento que engloba os tecno-complexos do Paleolítico medio e do Paleolítico superior. O rexistro arqueolóxico, faunístico, ambiental e de restos humanos é rico e abundante e permite reconstruír tanto as sociedades do pasado como a resposta terrestre dos cambios climáticos documentados polos grandes proxies climáticos, tanto do último estadio glacial como interglacial. A secuencia está formada tanto por xacementos ao aire libre como en cova e inclúe os xacementos de Cova del Rinoceront (ca. 175-75 kaBP), a Cova del Gegant (75-25 kaBP), la Cova del Coll Verdaguer (55-35 kaBP), Les Terrasses de la Riera dels Canyars (ca. 39.6 kaBP), La Riera de Sant Llorenç (ca. 70-50 kaBP) e a Dolina de l´Esquerda de les Alzines (18 kaBP). Entre os achados científicos máis significativos derivados da investigación destacan os restos humanos neandertais da Cova del Gegant e a súa secuencia estratigráfica con ocupacións do Paleolítico medio e superior, o rexistro faunístico do estadio MIS 5 da Cova del Rinoceront e en especial de cervo mediterráneo e o rexistro faunístico correspondente ao Evento Heinrich 4 de Canyars. Por outro lado, documentouse tamén o uso recorrente dos mesmos espazos por parte dos grupos humanos e dos carnívoros, actividades que deixaron a súa testemuña en forma de distintos tipos de rexistros arqueolóxicos, xa sexan estruturas de combustión, industria lítica, sinais tafonómicas nos ósos e coprolitos. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. O Abric Romaní é un xacemento referente do Paleolítico medio, para o estudo do comportamento neandertal. Este xacemento conta cunha longa secuencia de niveis que se dataron entre os 75.000 e 40.000 antes do presente. O abrigo serviu coma refuxio ós neandertais, os cales organizábanse en pequenas comunidades de cazadores-colleitadores. O depósito deste abrigo alberga 18 niveis escavados e moitos máis pendentes de ser escavados. Cada un destes niveis proporciónanos numerosos restos dos residuos producidos durante os asentamentos destes grupos de homínidos, que comparten liñas evolutivas comúns cos humanos actuais. O primeiro nivel corresponder cronoculturalmente ao Paleolítico superior (Homo sapiens) e o resto de niveis ao Paleolítico medio (Homo neanderthalensis). A partir destes restos é posible reconstruír paleo-etnográficamente o modo no que vivían estas comunidades de cazadores-colleitadores. Entre os achados habituais no Abric Romaní atopamos: -Ferramentas líticas elaboradas en sílex, cuarzo e calcaria. A cadea operativa de produción destes instrumentos documéntase a partir dos remontaxes en varios niveis deste xacemento. Non obstante a fragmentación destas cadeas operativas documentada noutros niveis proporciónanos información sobre as estratexias de ocupación do abrigo. -Restos de ósos de animais (cervos, cabalos, grandes bóvidos, rinoceronte…) partidos para comerse a medula, fonte de nutrientes moi importante para o ser humano. -Negativos de madeira. As augas do abrigo son ricas en carbonato cálcico, este ao caer sobre a madeira cóbrea conservando a súa impronta despois de que a madeira podrece. -Fogares formados por cinzas, carbóns e solos rubefactados. Este xacemento alberga máis de 200 fogares, a colección máis importante desta cronoloxía. O gran número e a alta conservación destes fogares permitiu determinar a importancia e o dominio do lume por parte dos neandertais. Todos estes restos e a súa organización no espazo permítenos comprender mellor a súa sociedade e os patróns de asentamento, así como os de migración dos neandertais durante o momento máis frío da prehistoria. Nesta conferencia exporemos o método científico, como chegamos a reconstruír estes campamentos, o paleoambiente ou as habilidades cognitivas destes homínidos a partir dos restos recuperados. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. O lume é un dos elementos do noso pasado de maior transcendencia e que a súa vez presenta unha gran complexidade na súa identificación e estudo. O lume sirve para iluminar, transformar alimentos e materiais, quentarse e defenderse. O avance tecnolóxico que supuxo a produción e uso sistemático do lume é un dos feitos máis relevantes para entender as comunidades cazadoras-colleitadoras neandertais. Ademais, é un elemento que se relaciona coa capacidade de socialización destes grupos humanos, permitindo entender un dos aspectos máis complexos do comportamento dos neandertais. O estudo do lume dende unha perspectiva tecnolóxica enmárcase no que se ten denominado pirotecnoloxía. Os restos de lume considéranse como un artefacto e a súa escavación arqueolóxica é complexa e require técnicas específicas de rexistro para poder realizar unha boa interpretación. O seu estudo en contextos prehistóricos desenvólvese habitualmente dende unha perspectiva multidisciplinar. É dicir, que se empregan diferentes métodos e técnicas de análise sobre as diferentes evidencias que atopamos en contextos arqueolóxicos. As evidencias arqueolóxicas de lume que podemos recoñecer a través dos materiais queimados (ósos, rochas, madeira) ou estruturas de combustión (fogares, sedimento e rochas queimadas). Os neandertais coñecían e controlaban o uso do lume e existen evidencias que indican que o empregaban de xeito sistemático. O percorrido sobre o coñecemento do lume entre os neandertais que propoñemos, permitirannos responder a unha serie de cuestións relativas á adquisición, produción e uso que nos levarán a entender aspectos importantes relativos ao comportamento humano destas comunidades. Coñeceremos a distribución xeográficas das evidencias máis significativas do lume. Analizaremos as evidencias máis significativas para entender a produción de lume e indagar sobre a existencia dos primeiros “chisqueiros” prehistóricos; examinaremos a colleita e uso de combustíbel para entender a importancia da xestión e o custo da obtención de recursos enerxéticos; e observaremos o lume a través das súas múltiples propiedades que permitiron ós neandertais transformar materiais, cociñar, iluminar e defenderse. O debate científico sobre a produción e uso do lume por parte dos neandertais é un debate aberto e continuo que depende dos novos achados e desenvolvemento das técnicas de estudo. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. O Plistoceno Superior (126-11,7 ka) enmárcase dentro do período Cuaternario (últimos 2,58 millóns de anos), caracterizado por importantes cambios climáticos, ambientais, faunísticos e culturais. É un período inestable dende o punto de vista climático, alternando de xeito continuo os períodos cálidos (interglaciais) e fríos (glaciais). O clima sen dúbida vai exercer unha influencia moi importante nas distintas especies de seres vivos que existiron e existen no noso planeta, condicionando a súa distribución e o seu desenvolvemento biolóxico e conductual. As especies humanas que atopamos no Plistoceno Superior europeo son Homo neanderthalensis e Homo sapiens, sendo a extinción dos neandertais un dos elementos de debate máis recurrentes na prehistoria europea. Existen diferentes teorías que explicarían a súa extinción: a escasa variabilidade xenética, a chegada dos humanos anatomicamente modernos, ou o cambio climático, entre outras. Sen embargo, o porqué da súa extinción é un debate aínda sen resolver. Nesta discusión cobra especial importancia a Península Ibérica, sobre todo o sur peninsular, sendo considerado o refuxio das últimas poboacións de neandertais. Á hora de reconstruír as condicións paleoecolóxicas nas que habitaron estas poboacións humanas existen diferentes proxies tales como a arqueobotánica ou a zooarqueoloxía. Neste caso, centrámonos nos estudos dos pequenos mamíferos, xa que estes adoitan ser moi sensibles a condicións climáticas precisas e os cambios climáticos poden obrigarlles a migrar cara outras zonas. Na Península Ibérica realizáronse estudos de pequenos mamíferos en xacementos onde se ten documentada a transición entre os neandertais e os humanos modernos, destacando o caso de Cova Eirós. Cova Eirós é un xacemento arqueolóxico situado en Cancelo, Triacastela (Lugo). Perfílase coma un xacemento de referencia no noroeste peninsular para o estudo do desenvolvemento das últimas poboacións de neandertais e as primeiras poboacións de humanos modernos. As condicións paleoambientais obtidas a partir do estudo dos pequenos mamíferos indícanos que nos atopamos ante un bosque aberto, e as paleoclimáticas, mostran temperaturas máis baixas e precipitacións máis altas en referencias ás actuais. Estes resultados foron comparados cos datos obtidos noutros xacementos ibéricos do Plistoceno Superior, indicando que os bosques abertos están amplamente representados no entorno dos xacementos. En relación ás condicións paleoclimáticas, de xeito xeral, poderíamos falar dun clima máis chuvioso e frío que o actual. Se conectamos os diferentes estudos coas diferentes hipóteses sobre a extinción dos neandertais podemos afirmar que o cambio climático por si mesmo pode ser descartado coma o principal e único factor sobre a desaparición dos neandertais, xa que estes foron capaces de adaptarse ás flutuacións climáticas durante máis de 300.000 anos. Non obstante, poderíamos optar por unha combinación de factores para explicar a súa extinción, a hipótese multicausal, unindo así a inestabilidade climática co estrés poboacional causado coa chegada do Homo sapiens. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Homo neanderthalensis é considerada unha especie plenamente europea que evolucionou neste continente a partir de poboacións denominadas preneandertais nun proceso que data de hai máis de 400.000 anos. Non obstante, é a partir de fai uns 170.000 cando se considera que se pode falar dos neandertais como unha especie cunhas características anatómicas e morfolóxicas definidas e propias. Os neandertais poboaron o continente europeo dende a Península Ibérica ata máis aló dos montes Urais, sendo capaces de adaptarse a condicións ambientais moi diferentes debido a cambios climáticos. Na Península Ibérica hai unha gran riqueza de xacementos arqueolóxicos con niveis asignados ao Musteriense, cultural material relacionada cos neandertais en Europa. Ademais, en moitos deles atopáronse restos humanos asignados a esta especie. Hai que indicar que a excepción de nalgúns xacementos coma El Sidrón (Piloña, Asturias), Cova Negra (Xátiva, Valencia) e o Boquete de Zafarraya (Málaga), recuperáronse conxuntos de restos óseos e dentais relativamente numerosos con diversos individuos representados, o demais xacementos ofreceron escasos restos. Sen embargo, son suficientes para poder estabelecer a presencia de características morfolóxicas que os relacionan de xeito claro cos seus coetáneos do resto de Europa e, á súa vez, mostran características propias indicativas de evolución máis ou menos local. Estes estudos permiten inferir que vivirían en pequenos grupos relativamente illados e endogámicos, sen excluír contactos ocasionais con outros grupos, seguramente cos máis próximos. A nivel cronolóxico, moitos dos xacementos da Península Ibérica nos que se atoparon restos humanos asignados a neandertais presentan problemas de estratigrafía e de cronoloxía. Non obstante, os restos neandertais máis antigos se corresponderían cos do xacementos de Bolomor (Valencia) datados nuns 120.000 anos antes do presente (BP) e Sima de las Palomas (Murcias) con datacións de 128.000 e 60.000 anos BP. O conxunto de restos neandertais máis numeroso da península ten datacións en torno ós 50.000 e os 40.000 anos BP (coma Arrillor ou El Sidrón). Finalmente, os neandertais máis modernos, coñecidos como os últimos neandertais, encontráronse na Península Ibérica, datados hai uns 30.000 anos e que levan a propoñer a hipótese de que a península funcionou coma refuxio para esta especie antes da súa extinción. As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.

As III Xornadas sobre o Paleolítico do Noroeste. Os neandertais e o seu mundo pretenden afondar no estudo das derradeiras comunidades de neandertais que poboaron Europa Occidental. Para iso contamos coa colaboración de nomeadas e nomeados especialistas. Estas Xornadas foron celebradas no curso de verán da USC en xullo de 2022 en Folgoso do Courel (Lugo), vencellados ao desenvolvemento das investigacións arqueolóxicas en Cova Eirós. Dende moitos anos atrás diferentes organismos e entidades públicas e privadas estiveron traballando en sintonía para fixar poboación no territorio, fomentar a interese e o valor turístico do territorio e incrementar as políticas de protección dun espazo que ten un alto valor tanto xeolóxico, biolóxico e cultural en sentido amplo. Neste camiño viñan realizando diferentes actuacións dirixidas a un obxectivo común por parte dos concellos que conforman o xeoparque: Folgoso do Courel, Quiroga e Ribas de Sil. Unha rede de museos e centros de interpretación, xestión de roteiros xeolóxicos, sinalización, casas de turismo rural... que se complementan entre os tres concellos, xa apuntaban ao intento de lograr a unidade territorial que hoxe é o Geoparque Mundial da UNESCO "Montañas do Courel". As Xornadas foron realizadas coa colaboración da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, o Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel, o Ministerio de Ciencia e Innovación e a Universidade de Santiago de Compostela.