Lau Haizetara

Lau Haizetara irratsaioan, aste honetako tartean, Labayru Fundazioaren argazki-artxiboa izan dogu hizpide. Igone Etxebarria Labayru Fundazioko zuzendariak azpimarratu dauanez, argazkiak memoria kolektiboaren gordailu dira: bizimoduak, ohiturak, jaiak edota lanbideak jasotzen dabez, eta askotan testuak baino argigarriagoak dira. Labayru Fundazioak urteetan osotu dau bere artxiboa, batez be, izaera etnografikoko materialagaz. Argazki asko euren ikerketa-proiektuetan sortutakoa izan dira, baina beste asko, herritarren ekarpenei esker batu dira. Herri edo gai jakin baten inguruko lanak egiten diranean, bertako herritarrei argazkiak eskatzen deutsiez, ondarea dokumentatzeko. Irudi horreen kontserbazinoa da erronka handietako bat. Paperezko argazkietatik hasi, eta diapositiba eta euskarri digitalera arteko materiala daukie, eta guztiak zaintzeko eta eguneratzeko lana etenbakoa da. Digitalizazinoa funtsezkoa bihurtu da: alde batetik, materiala babesteko, eta bestetik, eskuragarritasuna errazteko. Argazkiez gain, Labayruk bestelako fondo ugari be badauka: liburuak, aldizkariak, folletoak, kartelak edo pegatinak. Horrezaz gain, audio eta bideo ugari gordetzen dabez, formatu zaharretatik hasi (kasetak edo zintak) eta gaur egungo euskarri digitaletaraino. Material horren digitalizazinoan be lanean dabilz, galdu ez daitezan.

Intxorta 1937 kultur alkarteak urteak daroaz gerrako umeen ganeko ikerketak egiten. Debagoienean hasi ziran 2019. urtean, Gipuzkoara hedatu zan euren lana lehenengo eta 2023. urtetik Hego Euskal Herri osoan dabiz lanean. Alkarlanean, auzolanean egiten dabez ikerketak. Eusko Jaurlaritzak emondako datuen arabera, 150. 115 euskaldun erbesteratu ziren, gehienak zibilak izan ziren eta euretatik 35.000 umeak izan ziren. Auzolanean Normalean, herri bakotxean dagozan memoria taldeakaz egiten dabe bat eta udalagaz. Dei egiten deutse herritarrei daukien informazinoa emon dagien. Bilbon esate baterako, 226 umeren kasuak topau ebezan Udalaren artxiboan. Honeetatik 66, bizirik dagoz. Arrigorriagan be badabiz lanean Malmasineko Lagunak alkarteagaz batera. 16 urte baino gitiagoko 123 umeren zerrendea osotu dabe. Maiatzaren 9an, tailerra antolatu dabe Bilboko Itsasmuseumean. Intxorta 1937 kultur alkartetik Juan Ramon Garaik azaldu deusku, tailer honeetara, bizirik dagozan orduko umeek eta euren ondorengoek hartu leikiela parte. Datorren urteko maiatzean barriz, orain arteko erakusketarik handiena egin gura dabe. Bilboko Itsasmuseumean egingo da hau be. Informazinorik izan ezkero, intxorta1937@gmail.com helbidera bialdu daiteke edo 678 242 031 telefono zenbakira deitu.  

Biztanleriaren %10 inguruk daukaz adimen-gaitasun handiak, baina bataz beste %1 baino gitxiago dago identifikauta. Ganera, horreetako gehienak, %70, mutilak dira. Beraz, gitxi detektatzen dira eta genero-alborapena esanguratsua da. Egoera honen aurrean, EHUko ikertzailea dan Leire Aperribaik, La Laguna Unibertsitateko ikertzaileakaz batera, tresna eraginkor bat probatu dau detekzino-maila eta objektibotasuna handitzeko. Aperribaik argi itxi dau detekzinoa ondo egitea oso garrantzitsua da, "ezagutu ezean, zaila da erantzun egoki bat emotea". Izan lei adimen-gaitasun handiko pertsonek motibazinoa galtzea, autoestimu bajua izatea edo eskola-porrota gertatzea, besteak beste. Ondorio hori Bigarren Hezkuntzako 1.261 ikaslegaz egindako ikerketa batetik atara dabe. Matrices-TAI proba erabili dabe gazteakaz. Ordenagailuan egiteko test bat da eta bataz beste 30 minutuko iraupena dauka. Detekzino-maila altua eskaintzeaz gain, identifikazino-prozesua asko laburtu leike. Objektibotasuna be bermatzen dau. Nesken eta mutilen portzentajeak antzekoak dira. Beraz, ez dau genero-alborapenik egiten. Ikertzaileen esanetan, gaur egun erabilten diran baheketa-sistemen eragozpenak ekiditeko alternatibea izan daiteke.

Politeknika Txorierri EREVETS —Empowering the Renewable Energy Sector through VET Support in Sierra Leone— proiektu europarrean parte hartzen dabil. Afrikako herrialde horretan energia-sektorean Lanbide Heziketa indartzeko egitasmoa da honakoa. Proiektua Herbeheretako Maastricht Universityk koordinatzen dau, eta Politeknika Txorierrigaz gain, Sierra Leonako hainbat hezkuntza-erakundek be hartzen dabe parte. Horreen artean, Freetown Polytechnic, Eastern Technical University of Sierra Leone eta University of Sierra Leone - Fourah Bay College. Aurreko hilean, zezeilaren 23tik 27ra, proiektuaren hasierako topaketea egin zan Sierra Leonan. Bertan izan zan Asier Zabala Politeknika Txorierriko mekanizazino irakaslea. Esan deuskunez, esperientzia polita izan da. Zabalak azaldu dauanez, egonaldi horrek proiektuaren abiapuntua markatu dau, eta lehenengo diagnostikoa egin dabe bertako egoerea ezagutzeko. Irakasleak nabarmendu dau Sierra Leonan pobrezia maila handia dagoala eta elektrizidaderako sarbidea oso mugatua dala. Horren harira, Zabalak gogorarazo dau Afrikako herrialde horrek energia transizinorako plan bat abiatu dauala, eta plan horrek gaitasun teknikoak eta profesionalak indartzea eskatzen dauala, batez be, energia barriztagarrien arloan. Asier Zabalaren berbetan, Sierra Leonak baliabide natural ugari daukaz: eguzkia, haizea, ura... Halanda be, azpiegituretan eta hasierako inbertsinoetan dagozan mugek ez dabe ahalbidetu orain arte aukera horreek guztiz aprobetxetea. Horregaitik, EREVETS proiektuaren helburua ez da bakarrik energia barriztagarrien inguruko garapena sustatzea, baita horretarako behar dan prestakuntza sistema sendotzea be. Sektoreari lotutako profesional kualifikaduak prestau gura dabez.

Aurtengo Bizipoza jaia maiatzaren 22tik 24ra bitartean ospatuko da Berriatuan, Lea Artibain, eskualdeko eragile, alkarte eta herritarren alkarlanari esker. Helmugak Bizipoza jaiak alkartasuna, euskara eta inklusinoa izango dauz ardatz, eta hiru egunez askotariko jarduerak egingo dira. Joanes Camara Bizipoza alkarteko kideak gogorarazo deuskunez, Bizipoza gaur egun Euskal Herri mailako egitasmoa da, eta 39 alkartek osotuten dabe. Haur, ume eta familiak dira partaide, eta izaera bereziko gaiak lantzen dabez: gaixotasunak, dibertsidade funtzionalak edo sindromeak, familia eredu desbardinak edo sexu eta genero identidadea eta kulturartekotasuna. Jaiaren helburua gai horreek gizarteratzea eta ikusarri egitea da, beti be euskaratik eta euskaraz. Helmugak proiektuak kirola, natura, euskara eta pertsonak daukaz oinarri, eta erronka solidario desbardinen bidez, laguntza eta sentsibilizazinoa sustatzen dauz. Ander Txakartegiren esanetan, egitasmo biek balio partekatuak daukiez, eta hortik sortu da alkarlanerako aukera eta Helmugak Bizipoza jaia Bizkaira ekarteko nahia. Helmugak Bizipoza jaiak hiru oinarri izango dauz: aurrelana, Bizipoza eskolaren lanketa eta jaia bera. Horren ildotik, bai Bizipoza, Bai Helmugak, eskualde osoko ikastetxe guztietan landuko da Bizipoza eskolaren bidez eta Bibitxa kolektiboaren eskutik. Erronka eta jaia Maiatzaren 22tik 23ra erronka egingo da. Erronka maiatzaren 22an (22:00etan) hasiko da Berriatutik, eta bertan amaituko da maiatzaren 23an (22:00etan). Helmugak taldeak, tartean Ander Txakartegik, 24 ordutan Lea-Artibaiko 12 herriak lotuko dauan 420 kilometroko ibilbidea egingo dau bizikletaz, 8.500 metroko desnibel metatuagaz. Sei itzuli emongo deutsez prestau daben ibilbideari. Eta maiatzaren 24an egingo da jai handia Berriatuan, egun osoko jaia ospatuz. Familiei zuzendutako egitarau zabala izango da: ikuskizunak, tailerrak, musika eta bestelako jarduerak, giro alaia eta parte-hartzailea sustatzeko helburuagaz.

Labayru Fundazioak aurrera darrai euskal ondarea dokumentatzeko eta zabaltzeko lanean, eta oraingoan Izena eta izana bildumako ale barriak aurkeztu dauz. Argitalpen honen helburua Bizkaiko baserrien izenak, historia eta ezaugarriak jasotzea da, ondare immaterial eta kulturala galdu ez daiten. Bildumaren zazpigarren alea, Derioko baserriei eskainitakoa, argitaratu barri da, eta zortzigarrena, Lemoizko baserrien katalogoa, prestatzen dabilz. Proiektuak udalerrien interesa pizten jarraitzen dau. Akaitze Kamiruaga Labayru Fundazioko zuzendariordeak Lau Haizetara saioan azaldu dauanez, ikerketa lan sakona dago bilduma honen oinarrian. Lehenengo, artxibo historikoak aztertzen dabez, eleiz artxiboak edo foru agiritegiak esaterako. Ondoren, baserriak bisitatu eta argazkiak egiten dabez, eta azkenik, herritarrakaz egindako ahozko alkarrizketen bidez informazinoa osotuten dabe. Holan, dokumentazino idatzia eta ahozko memoria buztartzen dabez. Kamiruagak azpimarratu dauanez, baserria euskal kulturaren ardatz nagusietako bat izan da historian zehar. Ez da bakarrik bizilekua izan. Lanerako gunea, biltegia, animalientzako aterpea eta belaunaldien arteko tansmisinorako espazioa be izan da. Gaur egun baserrien funtzinoa aldatu bada be, asko etxebizitza modernizatu bihurtuta, euren balio historiko eta kulturala bere horretan mantentzen da.

Begoñazpi Ikastolak Nazinoarteko Batxilergoko (International Baccalureate) Bitarteko Ikasketen Programaren (BIP) ziurtagiri ofiziala jaso dau. Pentsamendu kritikoa, ikerketa eta pentsamolde globala sustatzen dauan hezkuntza programa hau, mundu osoko 150 herrialde eta 5.000 ikastetxe baino gehiagotan hedatuta dago. Azken bost urteetan Bigarren Hezkuntza osoan martxan jarri ostean, Genevan (Suitzan) egoitza daukan erakundeko talde ebaluatzaile batek ikastola bisitau dau eta hezkuntza-etapa horretako prestakuntza egiaztatzen dauan ziurtagiri ofiziala emon deutso Begoñazpiri. Bego Bañuelos zuzendariak azaldu dauanez, lortutako ziurtagiria harrotasunez hartu dabe eta ikastolak betidanik izan dauan izaera barritzailea sendotu egin da horren bidez. Azken urteotan egindako lanaren aitortza izan dala gaineratu dau, eta etorkizunean bide beretik jarraitzeko indarra emoten deutsela. Sergio Fernandez Nazinoarteko Batxilergoko arduradunak azpimarratu dauanez, programa hau ez da aldaketa puntual bat, hezkuntza marko oso bat baino. Eredu horretan edukietatik harago joan eta kontzeptuetan oinarritutako irakaskuntza sustatzen dala adierazo dau, ikasleek ezagutza testuinguru desbardinetan aplikatzeko gaitasuna garatuz. Ganera, pentsamendu kritikoa, autokudeaketa, komunikazinoa eta harreman sozialak moduko gaitasun transbersalak modu sistematikoan landu dirala azaldu dau Fernandezek. Begoñazpi Ikastolak nazioarteko batxilergoko ziurtagiria lortu dau eta Bilbon aitzindari bihurtu da Hezkuntza eredu barritzailea Bizkaian: Begoñazpik nazioarteko aitortza eskuratu dau Pentsamendu kritikoa ardatz: Begoñazpi Ikastolak nazioarteko programa ezarri eta ziurtagiria lortu dau Bilbon lehenengoa: Begoñazpik nazioarteko batxilergoko ziurtagiria eskuratu dau Ikaskuntza ereduan jauzi kualitatiboa: Begoñazpik nazioarteko ziurtagiria lortu dau    

Eguerdiko hamabi terdietan hasi da ELA, LAB Steilas, Etxalde eta HIRU sindikatuek deitutako manifestazinoa Bilbon. Arratsaldean, nbost terdietan beste bat urtengo da Diputazinotik. Goizean piketeak Bilboko Kale Nagusiko dendak ixten ibili dira. Corte Inglesak be pertsianea jaitsi behar izan dau. Eta beste denda batean, kalte material handiak eragin dabez, erropak eta altzariak lurrera botata. Gitxieneko soldatea 1500 eurokoa izan daiten eskatzeko da gaurko greba: "Gitxieneko soldatea eta pentsinoa eta lan baldintza duinak aldarrikatzeko eguna da", azaldu deusku Steilas sindikatuko kidea Haizea Arbidek.

Munitibarreko Bengola eremuan kokatutako instalazino fotovoltaikoa martxan jartzeko prest dago. Lea Ibarreko Mankomunidadeak sustatutako azpiegitura honek Bengola Natur Energia zentroaren energia beharrak asetzeaz gain, instalazinotik paraje (500 metrora) bizi diran 44 herritarren eta erabiltzaileen autokontsumo partekatura bideratuko da. Instalazinoa Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz eta Ziortza-Bolibar lotzen dauan BI-2224 errepidearen beheko aldeko luganan kokatu da. Eguzki plakak aluminiozko egitura baten ganean instalatu dira. Maribi Ugarteburu Leargi kooperatibako kideak azaldu dauanez, Leargi Energia Barriztagarrien Komunidadea (EBK) Lea Ibarreko bost udalerritako herritarrek sortutako ekimena da. Kooperatiba formatuan antolatuta dagoan arren, komunidadearen filosofia bestelakoa dala azpimarratu dau Ugarteburuk. Tresna bat da, herritarren esku egongo dan energia eredua garatzeko. Prozesua 2021. urte amaieran abiatu zen, Lea Ibarreko udalerriek —Amoroto, Aulesti, Gizaburuaga, Mendexa eta Munitibar— energia barriztagarrien inguruan eukien interesetik abiatuta. Gaur egun Leargik 190 bazkide inguru daukaz. Munitibarko Bengola eremuan kokatutako instalazino fotovoltaikoa izango da Leargik kudeatuko dauan bigarren autokontsumo partekatuko proiektua. Lehenengoa, Mendexan dago martxan. Etorkizunera begira, Leargiren asmoa da antzeko proiektu gehiago garatzea Lea Ibarreko beste herri batzuetan be. Halanda be, Ugarteburuk nabarmendu dau prozesuak pausuz pausu joan behar dirala, udal bakotxaren energia planen eta aukeren arabera.

Euskal diasporaren memoria eta bizipenak jasotzeko helburuagaz sortu da Diasporako Ahotsak egitasmoa. Badihardugu euskera alkarteak sustatutako proiektuak, Ameriketako Estatu Batuetan bizi diran euskaldunen testigantzak bildu dauz, belaunaldi desbardinetako 106 pertsonen alkarrizketen bitartez. Egitasmoaren barruan, Idoia Etxeberria eta Itziar Sapsootham alkarteko kideek hilabete eta erdiko bidaia egin eben igaz Ameriketako Estatu Batuetan zehar. Bost estadutan egin ebezan alkarrizketak: Idaho, Oregon, Utah, Nevada eta Kalifornian. Bidaia horretan 100 grabazino-ordu baino gehiago bildu ebezan. Etxeberriak azaldu dauanez, hasieran ez ekien zenbat euskaldun alkarrizketau ahal izango ebezan. Aurreikuspena 25 bat alkarrizketa egitea zan, baina azkenean askoz gehiago izan ziran. Etxeberriak berak aitortu deusku bidaia "maratoi bat" izan zala. Askotan, egun berean, alkarrizketa bat baino gehiago egiten ebezan, eta leku batetik bestera joateko kilometro asko egin behar izan ebezan. Lan horretan laguntza handia izan eben tokiko euskal komunidadearen aldetik. Boiseko Euskal Museoagaz eta AEBetako Euskal Etxeakaz harremanetan jarri ziran aurretik, eta horreen bidez lotu ebezan alkarrizketak. Egindako alkarrizketetan askotariko bizipenak jaso dabez. Alkarrizketek erakutsi dabe euskal diaspora oso anitza dala. Estaduaren arabera, komunidadeen jatorria be oso desbardina da. Adibidez, Idahon, bizkaitarrak ugariagoak dirala esan deusku Idoia Etxeberriak. Halanda be, leku guztietan elementu komun batzuk aurkitu dabez: euskal etxeak, jaiak eta komunidadearen arteko harreman estuak. Proiektuan bigarren belaunaldiko hainbat euskaldun be alkarrizketau dabez. Etxeberriaren arabera, askok etxean jaso dabe hizkuntzea, modu naturalean. AEBetan bildutako materiala https://diaspora.ahotsak.eus webgunean jartzen dabilz. Bertan alkarrizketatuen biografiak, argazkiak eta elkarrizketen pasarteak kontsultau daitekez. Hondino, baina, lan handia daukie egiteko. Helburua da, edukiak hainbat modutan kontsultau ahal izatea: alkarrizketatuen arabera, kokapen geografikoaren arabera edo gai zehatzen arabera.

Emakundek, Foru Aldundiek eta EUDELek  'emon lekua bardintasunari' lelopean egingo dabe aurtengo kanpainea. Helburua da azken urteetan bardintasunaren arloan egindako aurrerapenak balioan jartea, baina aldi berean gogorarazotea bidea ondino ez dala amaitu eta lanean jarraitu behar dala. Erakundetik ohartarazi dabe azkenaldian diskurtso antifeministen eta misoginoen gorakadea igarten dala, batez be sare sozialen bidez gazteen artean zabaltzen diran mezuen bitartez. Horregaitik, nabarmendu dabe hezkuntzak, hezkidetzak eta pedagogia feministeak funtsezko zeregina dabela bardintasunaren aldeko balioak sendotzeko. Bestalde, lan munduan be aurrerapausuak badagozala azpimarratu dabe, gero eta enpresa gehiagok bardintasun planak ezarten baitabez. Halan da be, plan horreek benetan garatu eta apliketea beharrezkoa dala gogorarazi dabe. Azkenik, zaintza lanen banaketa bidezkoagoa lortzea be erronka nagusietako bat dala adierazo dabe, gaur egun ondino be emakumeen gain baitago ardura horren zati handiena. 

Udalerri Euskaldunen Mankomunidadeak (UEMA) 'Lurralde Estrategia euskararentzat' izeneko dokumentua aurkeztu dau. Hizkuntza politikan eta euskerearen indarbarritze prozesuan norabide aldaketa proposatzen dau, lurgune euskaldunak "euskerearen indarbarritzearen motorra" izan daitezan. Ideia nagusi bi daukaz oinarrian: arnasguneen eta lurgune euskaldunen gainbehera iraultzea eta indartze bidean jartzea, eta hizkuntza politikea lurralde ikuspegitik planifiketea. Iratxe Lasa UEMAko Zuzendaritza Batzordeko kide eta Markina-Xameingo alkateak Bizkaia Irratian azaldu dauanez, UEMAk aurkeztutako estrategia proposamen ireki moduan planteau da, eragile politiko, instituzional eta sozial guztiei zabalduta. Helburua euskeraren normalizazinoan urrats barriak emotea da. Azken urteotako hainbat ikerketek euskeraren erabileran beheranzko joera agertzen dabe. Horregaitik, egoereari aurre egiteko, neurri barriak behar dirala azpimarratu dau. "Euskeraren normalizazinoak geldiune bat izan dau eta hainbat tokitan atzerapausuak be ikusi dira. Horren aurrean politika barriak behar dira", azaldu dau Lasak. 'Lurralde Estrategiak euskarentzat' dokumentuak bereziki azpimarratzen dau arnasguneak funtsezkoak dirala hizkuntzaren etorkizunerako. UEMAren ustez, gune horreei motor eta lidergo rola aitortu behar jake. Lasak gogorarazo dau etorkizunean arnasgune batzuk arriskuan egon daitekezala neurri egokirik hartzen ez badira. Horregaitik, hizkuntza politika lurralde ikuspegitik planifikatzea planteatzen dabe, udalerri euskaldunen errealidadea kontuan hartuta.

Joan da zezeilaren 20an aurkeztu zan Labayru Fundazioak egindako Urduliz, gure zuztarren iturri ikus-entzunezkoa Urdulizko kultur etxean. Bertan alkartu ziran urduliztar asko euren herriaren barri jakiteko gogoz. Lanak herriko sustraiak, oroitzapenak eta ondare mota desbardinak batzen dauz, ibilbide baten bitartez. Dokumentalak Urdulizko Andra Mari elizatik hasten dan ibilbidea proposatzen dau. Bidean zehar, herriko ondare arkitektonikoa, historikoa, naturala eta kulturala ezagutzeko aukerea eskaintzen dau. Tartean, Euskal Herrian oso leku gitxitan aurkitu daiteken lilipa edo narziso berezi bat aitatzen da. Akaitze Kamiruaga Labayru Fundazioaren zuzendariordeak Bizkaia Irratian azaldu dauanez, lanaren ezaugarri nagusietako bat, herriko lekukoen parte-hartzea izan da. Urduliztarrek euren oroitzapenak eta bizipenak partekatu dabez: Santa Marinako jaiak, esne eta barazkien salmenta edo Elortza auzoko tabernaren bilakaera... Adituek be parte hartu dabe: Arantza Aldeazabal botanikan doktorea, Sergio Vega Edestiarre Arkeologia alkartekoa eta Koldo Somokueto historialaria azaltzen dira Urduliz, gure zuztarren iturri lanean. Ez da lehenengo aldia Labayru Fundazioak holango proiektu bat egiten dauana. Azken urteotan Bizkaiko hainbat herritan ondareari buruzko ikus-entzunezkoak sortu dauz. Batzutan, liburuxka osagarri bategaz batera aurkeztu dira, jasotako informazinoa sakonago lantzeko. Aurten beste ikus-entzunezko bi prestauko dauz Labayru Fundazioak. Urdulizen bertan, eta Europako Ondare Jardunaldien harira, lanbide tradizionalen inguruko dokumentala egingo dabe. Eta Busturian, barriz, urte sasoiakaz lotuta dagozan ohiturak, errituak eta kantuak izango dira ardatz. Helburua bera da, herrietako ondarea dokumentatu, balioan jarri eta belaunaldiz belaunaldi transmititzea.

370.000 heldu baino gehiago mina daukiela bizi dira Euskadin; hau da, helduen %25. Adituek "epidemia isila" deitzen deutse. Min horrek zortzi urtetik gorako bataz besteko iraupena dauka, eta bereziki 35 eta 54 urte arteko pertsonei eragiten deutse. Errealidade hori ikusita, Euskadiko Fisioterapeuten Elkargo Ofizialak eta Deustuko Unibertsidadeak Minaren eta Neurozientziaren Diziplinarteko I. Jardunaldiak egin ebezan zezeilaren 27an eta 28an. Topaketak arlo osasun-profesionalak bildu ebazan, ezagutzak partekatzeko eta min kronikoa prebenitzeko, ebaluatzeko eta tratatzeko modua hobetzeko. Jardunaldietako hizlarietako bat izan zan Xabat Casado fisioteraupeta, irakaslea eta Deusto Physical TherapIker taldeko kidea. Bere esanetan, minaren munduan aldaketak emoten dabilz eta aldaketa horreek, batez be, neurozientziaren ezagutzatik datoz. "Orain arte pentsatu izan da minaren jatorria beti lesino baten ondorioa zala, baina neurozientziaren aurrerakuntzengatik, gaur egun badakigu nerbio sistemak parte hartzen dauala", azaldu dau Casadok. Min kronikoa, definizinoz, epe luzeko mina da. Baina, Casadok gaineratu dauanez, errealidadean, ez da bapere erraza min kronikoa diagnostikatzea. Esaterako, paziente batek mina dauka, baina erresonantzia edo bestelako probek ez dabe ezer erakusten. Askotan azalpena nerbio sistemaren funtzionamenduan dago. Xabat Casadok urteak daroaz minaren profilak identifikatzen. Azaldu deuskunez, diagnostiko etiketa bera daukien paziente guztiek ez daukie bilakaera bera izaten eta ezin daitekez bardin tratatu. Gaur egun "zehaztasuneko medikuntza edo medikuntza pertsonalizadua" izeneko ikuspegia indartzen doa: paziente bakotxaren ezaugarriak identifikau eta tratamendua pertsonalizatzea.

2026. urtean 90 urte betetzen dira Gerra Zibila hasi zanetik, eta urteurren esanguratsu horren harira, EHUko Gabriel Aresti Katedrak gerra sasoian kulturak izan eban papera aztertzen dauan lan kolektiboa aurkeztu dau: Kultura Gerra Zibilean (1936-1939). Patxi Juaristi Katedrako zuzendariak azaldu dauanez, proiektuaren atzean arrazoi nagusi bi egon dira. Batetik, 90. urteurrenak eskaintzen dauan abagunea baliatu gura izan dabe, efemeride garrantzitsua dalako eta Gerra Zibilaren inguruan ekarpen akademiko sendo bat egitea beharrezkoa dalako. Bestetik, katedraren helburuetako bat, Gabriel Aresti bere testuinguruan hobeto ulertzea da. Aresti 1950eko hamarkadan hasi zan idazten, baina Juaristik nabarmendu dauanez, ezinbestekoa da aurretik gertautakoa ezagutzea, bere lana sakonago interpretatzeko. Kultura Gerra Zibilean (1936-1939) liburuan diziplina anitzeko ikerlariek hartu dabe parte (historialariak, kazetariak, Arte Ederretan graduaduak, soziologoak, filosofoak, antropologoak...). Kulturea zentzu zabalean ulertuta, 15 artikulu idatzi dabez. Askotariko adierazpide kultural aztertzen dira: artea, musika, dantza, arkitektura eta urigintza, antzerkia, bertsolaritzea... Helburu nagusietako bat memoria historikoa lantzea izan da. "Memoriak errealidadea hobeto ulertzen erakusten deusku", azpimarratu dau Patxi Juaristik. Gabriel Aresti Katedra euskal kulturaren ikerkuntzari, sorkuntza artistikoari eta dibulgazinoari lotutako unibertsidade katedra bat da. 2023an jaio zan, Bizkaiko Foru Aldundiaren eta EHUko Bizkaiko Campusaren ekimenez. Katedrak izen bereko intelektual eta kulturgilearen irudia eta obra ezagutarazo gura dau, batez be, unibertsidadeko ikasleen artean. Horregaz batera, katedraren helburu garrantzitsua da euskal kulturaren inguruko gogoeta eta azterketak bultzatzea, eta baita euskal kulturaren memoria jorratzea be.

Mungialdeko eta Uribe Kostako hainbat alkatek formalki eskatu deutsie Eusko Jaurlaritzari eta Bizkaiko Foru Aldundiari entzute eta herritarren parte-hartze prozesu bat abian jartzea, Lemoizko zentral nuklearra dagoan espazioaren etorkizuna erabagitzeko. Udalerri horreetako ordezkariek agerraldia egin eben joan dan astean Bilbon, gogorarazoteko Uribe Kostako Mankomunidadeak 2025eko bagilean egindako ezohiko osoko bilkura baten, parte-hartze prozesu zabal, plural eta inklusibo bat bultzatzea erabagi ebala, Lemoizko zentral nuklearraren espazioaren eraldaketa gidatu beharko leuken erizpideak definitzeko. Erabagi horretan, Eusko Jaurlaritzari prozesu hori bultzatu dagiala eskatu jakon eta horretarako, bilera bat eskatu zan, hondino egin barik dagoana. Jesus Mari Arizmendi Lemoizko alkateak Bizkaia Irratian azaldu dauanez, zentralak "karga historiko, sinboliko eta emozionala" dauka, eta hori kontuan hartu barik ezin da etorkizuna definidu. Bere esanetan, espazio hori industria eremu hutsa baino gehiago izan da, eta orain aukera ederra dago gauzak beste modu batera egiteko. Lemoizko alkateak nabarmendu dau erabagiak ahalik eta modu partekatuenean hartzea dala helburua, herritarren, eragile sozialen eta adituen eretxiak jasoz. Arizmendik gaineratu dau, espazioak potentzial handia daukala, baina baita erronka handiak be. Bere ustez, erronkarik nagusiena da zentralak daukan karga negatiboa positibo bihurtzea eta eredu barritzaile bat eregitea. Mungialdeko eta Uribe Kostako alkateek ez dabe proposamen zehatzik mahai ganean jarri, baina argi daukie momentua dala ideia desbardinak aurkezteko eta eztabaidatzeko.

Lau urte bete dira gaur Errusiak Ukrainan inbasinoa hasi ebala, eta gerraren ondorioak batik bat gogorrak dira haurrentzat. Nazino Batuen Haurren Laguntzarako Funtsak, Unicefek ohartarazi dauanez, Ukrainako haurren herenak baino gehiagok —2.589.900 haur— lekuz aldatuta jarraitzen dau. Horreetatik 791.000 ume baino gehiago herrialde barruan dagoz, eta ia 1,8 milioi errefuxiatu lez bizi dira Ukrainatik kanpo. Haur askok, ganera, etxea itxi behar izan dabe behin baino gehiagotan. 15 eta 19 urte bitarteko nerabeen heren batek, gitxienez, bi biderrez aldatu behar izan dau bizilekua. Segurtasuna izan da etxea izteko arrazoi aipatuena. Ainhoa Lejonagoitia Unicef Euskadi Batzordeko komunikazino arduradunak Lau Haizetara irratsaioan azaldu dauanez, "Ukrainako haurren bizitza betiko aldatu zan egun batetik bestera". Gerrak 3.200 haur baino gehiago hil edo zauritu dauz 2022ko zezeilaz geroztik, eta azken urtean haurren biktimen kopurua %10 igo dala nabarmendu dau Lejonagoitiak. Hezkuntza eta osasuna, kolokan Haurtzaroari eskainitako zerbitzuak hondatuta geratu dira azken lau urteetan. 1.700 eskola eta hezkuntza-instalazino kaltetu edo suntsitu dira, eta ondorioz, haur askok ezin dabe aurrez aurreko eskoletara joan. "Hezkuntzak etorkizunerako tresnak emoten dauz; hori kentzen badeutsazu, itxaropena bera be arriskuan jartzen dozu", adierazo dau Unicef Euskadi Batzordeko komunikazino arduradunak. Unicefek online ikaskuntza-plataformak jarri dauz martxan eta ehunka ikaslerengana iritsi da. Irakasle eta ikasleentzako errekuperazino-programak sustatu dauz. Halanda be, Lejonagoitiak ohartarazi dau presentzialtasun ezak eta isolamenduak arrisku handiagoa dakarrela bai ikasketak eteteko bai osasun mentalerako. Osasun arloan be egoera larria da. Hainbat osasun-zentro kaltetu dabez, eta neguko baldintza gogorrek arrisku berezia sortzen dabe haurrengan. Arrisku fisikoez gain, ondorio emozionalak gero eta agerikoak dira. Unicefen arabera, nerabeen lautik batek itxaropena galdu dau etorkizunean, eta estres eta antsiedade mailek nabarmen egin dabe gora. Gerrak ez dauala bakarrik azpiegiturak suntsitzen, umeen harreman-sarea, segurtasun sentsazinoa eta etorkizunarekiko konfiantza be apurtzen dauzala azaldu dau Lejonagoitiak. Halanda be, "belaunaldi galdu" bati buruz berba egitea saihestu dau Lejonagoitiak, eta itxaropenerako tartea badagoala azpimarratu dau, baldin eta haurren aldeko zerbitzuetan inbertsinoa eta babesa indartzen badira. Unicefek nazinoarteko zuzenbide humanitarioa errespetatzeko deia egin dau, eta gogorarazo dau ume guztiek segurtasunez hazteko eskubidea daukiela. Era berean, alkartasunerako eta laguntzarako deia egin deutse herritarrei, Ukrainako haurrei babesa eta etorkizunerako aukerak bermatzeko.

Elhuyar Hiztegiak 30 urte bete dauz aurten, eta hiztegia hondino erreferentziazko tresna izaten jarraitzen dauala nabarmentzen dabe. Horren erakusgarri dira 2025eko datuak: 75 milioi kontsulta baino gehiago izan ebazan. 30 urteotan hiztegiko berbak, adierak eta adibideak egokitu diran moduan, horreek kontsultatzeko modua be guztiz aldatu da. Hasieran paperezko hiztegia izatetik, kontsultak mugikorrean, tabletan eta ordenagailuan egitera pasatu gara. Mugikorreko aplikazinoa 100.000 biderrez baino gehiago deskargatu da, eta webguneak astean 150.000 bisita daukaz, bataz beste. Klara Ceberio hiztegiko arduradunak azaldu dauanez, hasierako paperezko hiztegitik online plataformara egindako saltoa mugarri garrantzitsua izan zan. Mugikorretarako aplikazinoa kaleratzea be urrats esanguratsua izan zan ibilbide horretan. Halanda be, Ceberioren esanetan, gaur egungo erronka nagusietako bat, hiztegia bera mantentzea da, batez be, adimen artifizialaren eta itzultzaile automatikoen gorakadaren testuinguruan. Elhuyar Hiztegia etenbarik eguneratzen da, proiektu bizia da. Urtez urte milaka sarrera eguneratzen dira, eta horreetako asko barriak izaten dira. Sarrerak eguneratzeko prozesuan, Euskaltzaindiaren Hiztegia hartzen dabe oinarritzat, baina erabiltzaileen iruzkinak eta proposamenak, eta hedabideetan zein bestelako argitalpenetan agertzen diran berba eta erabilerak barriak be kontuan hartzen dira. Azken honeek Elhuyarrek garatutako hizkuntza-teknologien bidez identifiketan dira. Klara Ceberiok azpimarratu dauanez, azken urteotan genero-ikuspegia bereziki landu da hiztegian. Adibideak eguneratu dira, eta erabilera desegokiak izan daitezken terminoak behar dan moduan markatu dira. Helburua, hizkuntza eta gizartearen bilakaerari erantzutea izan da.

Pertsona bat herrialde barri batera heltzen danean, zerbitzu jakin batzuetara iristea edo eguneroko laguntzak aurkitzea gatxa izan daiteke, batez be, sarerik ez daukanean. Gizarteratze hori errazteko, Ellacuria Fundazioak Beroki sarea jarri dau martxan. Profesional eta enpresa desbardinek aukera izango dabe, hilean bi orduz, euren esperientzia, ogibidea edo denbora eskaintzeko Bizkaian gizarteratzeko prozesuan dagozan migratu eta errefuxiatuei. Ainhoa Abedañok azaldu deuskunez, Beroki alde bietako esperientziatik sortu da. Batetik, profesional eta enpresa askok euren jakintza eta baliabideak eskaintzeko prestutasuna erakutsi dabe. "Ikusten gendun jentea prest egoala beste modu baten parte hartzeko, gure gizartea harrera-gune izan daiten pertsona migratuakaz", azaldu dau Abedañok. Bestetik, zerbitzu horreek jasotzen dabezan pertsonek eskertza handiz hartzen dabez laguntzak. "Fisioterapia, podologia edo osasun arloko bestelako zerbitzuak eskuratzeko aukera izateak, askotan hobeto bizitzen lagundu deutse", gaineratu dau Ellacuria Fundazioko kideak. Beroki sarearen bitartez, profesionalek edo enpresek euren lanbidea, negozioa edo denporea jarri leikie eskura, modu boluntarioan. Helburua da existitzen dan sare hori handitzea, eta informazinoa zabalduz, pertsona gehiago animatzea parte hartzera. Ellacuria Fundaziotik azpimarratzen dabe ez dala bakarrik zerbitzu bat eskaintzea; harremanak eta konfiantza eraikitzea be bada. Momentuz, Beroki Durangon jarri dabe martxan. Baina asmoa, sare osoa Arabara, Bizkaira eta Gipuzkoara zabaltzea da.  

'Galdakao Geugaz' egitasmoa jarri da abian Galdakaon. Udalak hainbat eragilegaz batera adostutako proiektua da. Osakidetza, etxez-etxeko zebitzuan ari direnak, talde feministak...eragile bat baino gehiagok egin dabe bat ekimenagaz. Orain urtebete hasi ziren lan dinamika desbardinakaz. Herritarrei entzutea izan da lehenengo pausua. Horretarako, Agirre Lehendakari Center erakundeagaz dabiz lanean. Amets Iturbek, Galdakaoko bardintasun, gizarte ongizate, gazteri eta jai zinegotziak esan deuskunez entzute lagin potentea lortu dabe. Sarea inguruan Egunerokoan laguntzea behar izan ezkero, inguruan sare bat eukitzea izango litzateke helburua. Osasun arloan sortu daitekezan egoeratan, bakardadeari aurre egiteko, mogikortasun arloan...egoera ugari egon daitekez eta sarea euki ezkero, laguntza handia izango litzateke. Aurrera begira, pausu gehiago emotea itxaroten dabe Galdakaon.